W tym roku mija ćwierć wieku od obalenia komunizmu. W kraju organizowane są uroczystości i plebiscyty upamiętniające ludzi wolności, którzy stali się symbolem przemian. Są jednak zapomniani działacze, którzy przed laty przyczynili się do zmian w Polsce.

Nie inaczej jest w Śremie. Z Jackiem Nowaczyńskim, Janem Wawrzynowiczem i Zenonem Ratajczakiem rozmawia Przemysław Pawlak.
PP: Panowie, na początek coś o sobie…
JN: Ja zakładałem NSZZ Solidarność w śremskiej Odlewni, byłem jej pierwszym przewodniczącym, przez cały stan wojenny byłem internowany w Gębarzewie. Janek Wawrzynowicz był członkiem komitetu założycielskiego Solidarności w Odlewni, pan Zenon również działał w tym komitecie, też był internowany.
PP: Spotkaliśmy się także z powodu pewnej śremskiej rocznicy.
JN: Dokładnie 33 lata temu, 10 czerwca 1981 roku odbyła się przed śremską Odlewnią wielka uroczystość. Poświęciliśmy sztandar NSZZ Solidarność Odlewni Żeliwa. Odbyła się msza celebrowana przez biskupa Mariana Przykuckiego, w uroczystości uczestniczyło ponad 5 tysięcy ludzi. To była wielka manifestacja patriotyczno-religijna.
PP: A władze tak spokojnie to przełknęły?
ZR: Oni sami nie wiedzieli co robić. Myślę, że działacze partyjni i SB, byli tym wszystkim zaskoczeni.
JW: Przygotowanie do uroczystości zaczęliśmy robić nieoficjalnie. Przypuszczam, że gdyby władza wiedziała od początku to byłby problem. Jednak my ich postawiliśmy przed faktem dokonanym. Jak się o wszystkim dowiedzieli , było już za późno. To zakłopotanie było tym większe, że po uroczystości biskup zwiedzał zakład.
JN: I poświęcił Odlewnię. Biskup wjechał przez bramę na meleksie. Później chodził po wydziałach, gdzie kierownicy, w większości partyjni , nie wiedzieli jak się zachować. Biskup dostawał nawet kwiaty.
PP: A jak załatwiliście przyjazd tego biskupa?
JN: W komitecie założycielskim Solidarności był bratanek biskupa. Dzięki niemu mieliśmy dojście. Biskup zgodził się odważnie. Nie miał żadnych wątpliwości, czy przyjeżdżać.
PP: I tak odbyło się wszystko bez żadnych szykan? Tak po prostu wielka uroczystość, za którą nie było żadnych represji ze strony władzy?
JN: Starano się to wszystko nam utrudniać. Mówiono, by nie organizować. Nie pozwolono zrobić krzyża na terenie Odlewni, a w trakcie uroczystości nie pozwolono nam filmować, choć mieliśmy radziecką kamerę.
ZR: My wiedzieliśmy, że na uroczystości w tłumie są SB-ecy i ORMO-wcy.
JN: Ciekawe było też to, co wydarzyło się na poczęstunku po uroczystości. Był biskup, my i dyrekcja Odlewni. Rozmowa partyjnych z biskupem się nie kleiła. Postanowiłem wtedy wykorzystać moment. Wiedziałem, że na Jezioranach buduje się kościół i że jest problem z wykonaniem konstrukcji dachowej. Zapytałem dyrektora, czy można ją zrobić na terenie Odlewni. W obecności biskupa się zgodził. Pewnie w normalnych warunkach byłoby inaczej.
PP: To było w czerwcu, a w grudniu przyszedł stan wojenny, co było dalej?
JN: Mnie aresztowali dzień później 14 grudnia. W poniedziałek byłem w pracy, jednak wiedziałem, że już za mną chodzą i mnie obserwują. Zrobiliśmy jeszcze tajne zebranie Solidarności – nikt nie puścił pary z ust. W nocy z poniedziałku na wtorek przyszło SB. Później internowanie w Gębarzewie. W domu zostawiłem żonę w ciąży. Nikt nie informował mnie o jej losie.
JW: Mnie akurat nie internowano. Cały czas tajnie działaliśmy jako Solidarność. Płaciliśmy składki, świadczenia, pomagaliśmy sobie.
ZR: Mnie aresztowano dzień przed stanem wojennym. Zabrali mnie najpierw na komendę w Śremie, gdzie kazali słuchać przemówienia Jaruzelskiego. Później na SB w Poznaniu. W końcu internowanie. Po stanie wojennym aresztowali mnie drugi raz. Pamiętam jak w Lesznie prowadzili mnie razem z kryminalistami. Oni na ulicy chowali kajdany. A ja moje pokazywałem demonstracyjnie przechodniom mówiąc każdemu „dzień dobry”. Tak to rozłościło strażnika, że ściągnął mi te kajdany.
PP: I co wam zarzucali po aresztowaniu?
ZR: Niektóre zarzuty były śmieszne. Na przykład robiliśmy w Odlewni noże na własny użytek, bo w sklepach porządnego noża pan wtedy nie dostał. Był taki jeden działacz partyjny, który to obserwował. Ja robiłem sobie „jaja” i mu nagadałem, że szykujemy się na partyjnych. Oni nie znali się na żartach i to wszystko, jako przygotowania do jakiegoś powstania- znalazło się w aktach.
JN: Mi też mówili jakieś bzdury, że partyjnych chcieliśmy wieszać na Odlewni, że dzidy szykowaliśmy.
PP: Jak panowie to wszystko oceniają po latach?
ZR: Myślę, że mieliśmy sporo szczęścia. Taki przykład. Jedziemy z bibułą z Wrocławia. Cały maluch załadowany gazetkami. Jest noc. Reflektor nie działa. Zatrzymuje nas patrol milicji. Widzą, że mamy gazetki. Zabrali część dla siebie, żeby poczytać i nas puścili. To były młode chłopaki, którzy tak jak my chcieli więcej wiedzieć tej ukrytej prawdy, co się w kraju dzieje.
PP: A tą wolność, po 25 latach jak widzicie?
JN: Oszukano nas. Wielu poszło na układy z komuną. To są grzechy, w których my nie zawiniliśmy. Oni sprawili to, że doszło do obrad okrągłego stołu. Nikt z pierwszej Solidarności tego nie chciał. Jaruzelski wprowadził stan wojenny i skłócił Solidarność. Pierwsza Solidarność to było coś pięknego, ludzie sobie pomagali, choć wzajemnie się nie znali.
PP. Dziękuję za rozmowę.