Egzekucja 19 niewinnych w Śremie. Andrzej Gogulski odsłania kulisy z akt IPN

Autorem tekstu jest Andrzej Gogulski – historyk regionalista, prowadzi Stowarzyszenie „Pamięć”. Inicjator i współtwórca pomnika „Żołnierzy Wyklętych”, od lat zajmuje się miejscami martyrologii i pamięci narodowej. Autor wielu książek oraz setek artykułów prasowych o historii regionu średzkiego i jarocińskiego. Od lat współpracuje z prasą regionalną oraz IPN.

Egzekucja 19 niewinnych

Tak jak każdego roku w październiku, wracam pamięcią i wspomnieniami do 1939 roku. Do II wojny światowej, do okrucieństwa i do zbrodni. Wracam do śmierci zadanej Polakom przez niemieckiego najeźdźcę i okupanta. Przypominam dzisiaj tragiczny dzień 20 października 1939 roku. Przypominam egzekucję niewinnych Polaków na rynku w Śremie…

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

Październik 1939 roku w Wielkopolsce zapisał się w historii przede wszystkim jako początek masowych represji niemieckiego okupanta wobec ludności polskiej. Wraz z agresją na Polskę we wrześniu 1939 roku, Niemcy przystąpili w sposób brutalny i bezwzględny do realizacji Operacji „Tannenberg” (niem. Unternehmen Tannenberg) - to kryptonim tajnej nazistowskiej akcji eksterminacyjnej skierowanej przeciwko polskiej inteligencji i warstwom przywódczym. Od pierwszych dni okupacji Polacy odczuwali wrogie nastawienie mniejszości niemieckiej, dotychczas wielu z nich to byli przykładni sąsiedzi. Zapanował strach i niepewność jutra. Śremianie zdawali sobie sprawę, że na listach przygotowanych przez Niemców przy udziale miejscowych volksdeutschów, było wielu znanych postaci i zacnych obywateli Śremu - działaczy organizacji patriotycznych, przedsiębiorców i miejscowej inteligencji. Już od pierwszego dnia od wkroczenia Niemców do Śremu 8 października 1939, władze policyjne brały zakładników. Po kilku dniach część z nich zwalniano aby aresztować innych.

W czwartek 19 października 1939 r. pojawiło się w mieście obwieszczenie burmistrza Śremu nakazujące wszystkim Polakom stawienie się następnego dnia na rynku, na godzinę dziesiątą pod groźbą kary. Tego dnia, kiedy woźny miejski ogłaszał zarządzenie burmistrza, kilkunastu młodych Polaków pod nadzorem Hilfspolizei (policji pomocniczej) kopało na cmentarzu obszerny dół. W godzinach wieczornych na śremski rynek zwieziono materiał, z którego naprzeciw ratusza zbudowano z drewnianych belek „ścianę śmierci”. Miała 2 metry wysokości i 10 metrów długości, z bokami załamanymi w stronę runku i usypanym wałem piasku.

19 wyroków śmierci

20 października 1939 roku, w śremskim więzieniu przebywało 30 Polaków aresztowanych wcześniej przez Niemców z niejasnych powodów, pod byle pretekstem. Tamtego dnia, wczesny poranek był mglisty i dość chłodny, zaledwie kilka stopni. To nie była „złota polska jesień” - to była krwawa jesień, a dla mieszkańców Śremu, Książa, Kórnika, Środy i Kostrzyna, 20 października to krwawy piątek. Przed ratusz zajechał autobus, z którego wysiadł uzbrojony oddział niemieckich żołnierzy Einsatzkommanda 14, pod dowództwem SS-Sturmbannführera Gerharda Flesza, była to jedna z krwawych grup operacyjnych Einsatzgruppe VI, którą dowodził SS-Oberführer Erich Naumann ze stałym zakwaterowaniem na Ostrowie Tumskim w Poznaniu.

Zbliżała się godzina dziewiąta, smugi słońca coraz śmielej przeciskały się przez zabudowania aby chociaż trochę ogrzać miejsce, gdzie za chwilę miało dojść do dramatu, który wstrząsnął do głębi mieszkańcami Śremu. W sali ratusza na I piętrze zasiedli członkowie trzyosobowego Sondergericht (wojskowego sądu doraźnego). W dokumentach zgromadzonych w Instytucie Pamięci Narodowej znajdujemy informację, że przewodniczącym składu Sondergericht w Śremie mógł być wspomniany dowódca

::photoreport{"type":"check-for-article","item":"6723"}

Einsatzkommanda 14 SS-Obersturmbannführer Gerhard Flesch, obok zasiadł Hugo Hein jako ławnik. Z zeznań świadków wynika, że członkiem tegoż sądu był też SS-Sturmbannführer Günther Wisliceny, zainteresowany odzyskaniem dawnego rodzinnego majątku w okolicach Śremu. Już we wczesnych godzinach rannych zakładnicy zostali sprowadzeni pod konwojem policji z więzienia do pomieszczenia w piwnicy Ratusza, gdzie czekali na rozprawę.

Skład sądu nie ograniczał się jedynie do wspomnianych trzech osób. Na drugim planie Sondergerichtu, znajdował się jeszcze tłumacz i protokolant oraz przedstawiciele lokalnej mniejszości niemieckiej, którzy w czasie „rozprawy” mieli uwiarygadniać decyzje „sądu”. Wśród nich zasiadał niemiecki burmistrz Śremu Oskara Hartmann. Nie była to oczywiście żadna „rozprawa”; SS-mani potwierdzali personalia aresztowanych, pytali o przynależność polityczną i działalność społeczną. To była zwykła mistyfikacja. Dziewiętnastu niewinnych Polaków usłyszało, że zostali skazani na karę śmierci przez rozstrzelanie… Zostali uznani za wrogów Rzeszy i narodu niemieckiego.

Pluton egzekucyjny i 19 niewinnych

Po zakończeniu „teatru sądowego”, skazani zostali wyprowadzeni na podwórze przed ratusz, skąd w trzech grupach byli prowadzeni pod konwojem policji z rękami trzymanymi za głową na miejsce egzekucji. Niemcy stawiali ich tyłem do plutonu egzekucyjnego w odległości nie większej jak 8 – 10 metrów (zdjęcia). Rynek był obstawiony przez wojsko, które u wylotów ulic ustawiło karabiny maszynowe. Spędzoną pod przymusem polską ludność ustawiono naprzeciw ratusza od strony ulicy Poznańskiej. Na rynku zgromadzili się też żądni krwi i „sprawiedliwości” volksdeutsche, oraz oddział Arbeitsdienstu (paramilitarna służba pracy utworzona w Trzeciej Rzeszy).

Po rozstrzelaniu pierwszej partii skazanych liczącej 10 osób, na ich miejsce sprowadzono następnych dziewięciu. Ofiary, które po egzekucji dawały oznaki życia, dobijał z rewolweru dowódca plutonu egzekucyjnego – prawdopodobnie SS-Obersturmbannführer Gerhard Flesch. Tak było w przypadku min. Mariana Ernsta, który zanim pluton egzekucyjny oddał strzały, zdążył się odwrócić i krzyknąć dwa słowa pożegnania do zrozpaczonej żony, która ze sklepu patrzyła w jego stronę, zawołał też „Jeszcze Polska nie zginęła”. W tym momencie padła salwa! Ale Marian Ernst nie upadł, stał. Prawdopodobnie kule go nie trafiły. Natychmiast podszedł do niego SS-man z rewolwerem i strzelił Marianowi Ernstowi w głowę... Ksiądz prefekt Antoni Rzadki stojąc przed „ścianą śmierci niespodziewanie ukląkł, i w tym momencie padła komenda „Feuer!”(ognia), pociski nie zabiły księdza, dopiero dodatkowe strzały SS-mana. Te chwile w niezwykły sposób ukazują tragizm jaki rozegrał się na śremskim rynku… Po usunięciu ciał pierwszej dziesiątki zamordowanych, rozstrzelano pozostałych dziewięciu. Ci którzy dawali znaki życia byli dobijani przez SS-mana z krótkiej broni.

Ciała zamordowanych wyznaczeni więźniowie wnosili na wozy, aby złożyć je później w przygotowanym dole na cmentarzu przy kościele farnym.

Obrazy tamtych kilku przerażających minut pozostały w pamięci wielu osób, które zmuszone były przez hitlerowskiego okupanta do przyglądania się zbrodni dokonanej na niewinnych mieszkańcach Śremu i okolicy. Matki, żony i dzieci patrzyły jak ich syn, mąż i ojciec ginie w publicznej egzekucji. Śmierci męża przyglądała się z okna sklepowego, zaledwie kilkanaście metrów od ściany śmierci.

Przywołajmy chociaż fragment wspomnień Gabrieli Teresy Dąbrowskiej, córki Hieronima Dąbrowskiego rozstrzelanego 20 października 1939 r. na rynku w Śremie:

„(…)Dwudziestego października dzień był pogodny i słoneczny, tak jak wszystkie dni wojennej jesieni. Rano matka wróciła z kościoła zapłakana. Widziałam tatusia – powiedziała. Ale tylko z daleka. Szedł wraz z innymi więźniami. Pod silną eskortą. Ręce trzymali założone z tyłu głowy. Chciałam podejść, ale nie pozwolono mi. Prowadzili ich na rozprawę. Teraz ma się odbyć sąd w ratuszu. Dochodziła godzina dziewiąta. Brat poszedł na rynek. Miał osiemnaście lat i podlegał rozporządzeniu ogłoszonemu na afiszach. Ja także chciałam iść. Siedź w domu! Nigdzie nie pójdziesz! – powiedziała stanowczo gosposia. Matka w pokoju płakała. Trzeci dzień nie było już ojca w domu. Nie mogłam sobie nigdzie znaleźć miejsca.
Wróciłam znów do kuchni. Maryniu, po co zwołali tych ludzi na rynek? Spytałam zaniepokojona gosposi. Bo ja wiem - odrzekła niecierpliwie, chociaż zawsze wiedziała o wszystkim co się w mieście działo. Matka wezwała wszystkich do pokoju: Teraz w ratuszu odbywa się sąd – powiedziała, módlmy się gorąco o sprawiedliwość. W ratuszu rozstrzygały się losy więźniów, a z naszego domu płynęła błagalna modlitwa do nieba. Jedyna nadzieja
była w tym, że Bóg okaże swe miłosierdzie. Wtem gruchnęła salwa! Huk wystrzału zagłuszył ostatnie słowa modlitwy”(…)Kiedy ciało ostatniej ofiary zostało złożone na wozie, konie ruszyły. Wóz podskoczył na bruku i wtedy spod zwału trupów osunęła się czyjaś ręka. Z ciemnego rękawa marynarki wystawała biała dłoń, wąska o długich smukłych palcach. Z rękawa cieniutką strużką sączyła się krew. Utkwiłam wzrok w tej dłoni. Poznałam ją! To była ręka mego ojca! Wóz się oddalał a ręka kiwała tak, jak gdyby machała na pożegnanie. Krzyknęłam: Tatuś, i chciałam biec za wozem, ale oficer niemiecki wrzasnął: „Achtung!”. Padła komenda „Feuer! „(…)Przez żelazne pręty furty kościelnej dostrzegłam, jak bramą od strony ulicy Szpitalnej wjeżdżał na dziedziniec kościelny wóz z ciałami zabitych. Usłyszałam: „Halt!!”. Przed brama kościoła stało trzech niemieckich żołnierzy. Wymierzyli w moją stronę lufy karabinów, tak, jak zapewne czynią żołnierze, kiedy się zbliża wróg. Byli zażenowani, że z wyciągniętymi rękami biegło naprzeciw nich dziecko. Strzał nie padł. Zatrzymałam się dopiero wtedy, kiedy poczułam na piersi twardą lufę karabinu(…).”

20 października 1939 r. na rynku w Śremie zostali rozstrzelani:

1. Adamski Józef - mistrz stolarski ze Śremu.
2. Barełkowski Jan - kupiec ze Śremu,
3. Czorek Stanisław - nauczyciel z miejscowości Krzyżanowo,
4. Dąbrowski Hieronim - sekretarz adwokatury w Śremie,
5. Ernst Marian - kasjer śremskiego Magistratu,
6. Grąbczewski Zygmunt - właściciel majątku w miejscowości Gaj,
7. Janusz Sylwester - notariusz ze Śremu,
8. Kaczmarek Edward - członek Zarządu Miasta w Śremie,
9. Król Ignacy - sołtys wsi Ostrowo k. Śremu,
10. Laudowicz Leon - założyciel spółki „Spójnia” w Nochowie,
11. Malinowski Franciszek - właściciel fabryki maszyn rolniczych,
12. Muślewski Antoni - współwłaściciel młyna w Śremie,
13. Matuszewski Seweryn - lekarz, mjr rezerwy i działacz niepodległ.,

14. Meller Leon - pracownik starostwa w Śremie,
15. Nowak Władysław - wójt gminy Śrem, rolnik,
16. Pawłowski Wojciech - właściciel gospodarstwa we wsi Olsza,
17. Rzadki Antoni - ksiądz prefekt parafii w Śremie,
18. Staniewski Witold - sędzia Sądu Powiatowego w Śremie,
19. Szeller Walenty - kupiec, pracownik inspektoratu w Śremie,

Na jednej z fotografii wykonanej po zakończeniu egzekucji, zegar na śremskim ratuszu wskazywał godzinę 10.10.

Dane osobowe odpowiedzialnych za zbrodnię :

1. Gerhardt Flesch, ur. 8.10.1909 r., SS-Obersturmbannführer, funkcjonariusz SD, we
wrześniu 1939 r. był szefem Einsatzkommando 14/VI w Poznaniu, od listopada 1939
r. szef placówki Gestapo w Łodzi,
2. Hugo Hein, ur. 7.07.1898 r., w 1938 r. był funkcjonariuszem SS-Standarte 28 w
Hamburgu, w 1939 r. SS-Obersturmbannführerem i radcą kryminalnym
w Einsatzkommando 14/VI w Poznaniu,
3. Oskar Hartman, burmistrz Śremu, przed wojną był dzierżawcą cegielni w
miejscowości Pysząca k. Śremu, a także przywódcą politycznym mniejszości
niemieckiej w Śremie, od września 1939 r. przywódca formacji SA w Śremie,
4. Alfred Kolstermann, ur. 15.04.1900 r. w Kleinsteinheim, przed wojną pracował w
landraturze miejscowości Alzey w Hesji (obecnie kraj związkowy w zachodniej części
Niemiec). Od 15 września 1939 r. landrat (starosta) powiatu śremskiego,
5. Friedrich Orlowski, ur. 21.09.1891 r. w Preussenwalde (Prusowy Borek – wieś
położona w Polsce w województwie warmińsko-mazurskim w gminie Szczytno).
Przed wojną był żandarmem w miejscowości Köln, później został przysłany do
Śremu, gdzie 15 września 1939 r. objął stanowisko komendanta żandarmerii,
6. Hermann (imię nieznane), komendant oddziału policji porządkowej (Schutzpolizei) w
Śremie,
7. Freud (imię nieznane), komendant posterunku żandarmerii w Śremie

Kiedy po raz pierwszy widzi się krew na bruku po zamordowanych ludziach jest wstrząs i łzy. Ale następnego dnia trzeba pójść tą ulicą do pracy albo po chleb… Ludzie przyzwyczajali się przez wojnę do obojętności i przemocy. My dzisiaj przyzwyczailiśmy się do spokojnego życia, ale nie powinniśmy stawać się obojętni i zapominać o zamordowanych mieszkańcach Śremu, o których tutaj opowiedziałem. Miejsce Ich kaźni powinno być otoczone szacunkiem i traktowane w sposób szczególny… Jesteśmy im winni wieczną Pamięć i Cześć !

Andrzej Gogulski

PS. Materiał został przygotowany na podstawie dokumentów udostępnionych autorowi przez Instytut Pamięci Narodowej Oddział w Poznaniu - za co serdecznie dziękuję, wraz ze zdjęciami, które zostały załączone do tekstu.

::addons{"type":"facebook-encouragement"}

::news{"type":"see-also","item":"92277"}

::addons{"type":"only-with-us","color":"black"}

::news{"type":"see-also","item":"92271"}